काही कलाकार तुमचं मनोरंजन करतात. काही कलाकार तुमच्यावर छाप पाडतात.
पण फारच थोडे कलाकार असे असतात, जे तुम्हाला अस्वस्थ करतात, विचार करायला भाग पाडतात, कधी राग आणतात, कधी मनापासून हसवतात आणि कधी नकळत स्वतःकडे पाहायला भाग पाडतात.
नाना पाटेकर हे याच दुर्मीळ श्रेणीतले कलाकार होते.
८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी त्यांच्या आकस्मिक निधनाने चित्रपटसृष्टीसह लाखो चाहत्यांना धक्का बसला. गोव्यातील निवासस्थानी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या जाण्याचा धक्का अधिकच तीव्र आहे, कारण ते अजूनही बोलत होते, प्रश्न विचारत होते आणि आपल्या शब्दांतून आणि कृतीतून अनेक सामाजिक प्रश्नांशी लढत होते.
महाराष्ट्रातील शेतकरी मात्र आजही अशाच एका व्यक्तीकडे आशेने पाहत होते, ज्याने खूप आधी ठरवलं होतं की केवळ सेलिब्रिटी असणं पुरेसं नाही.
ते कधीच पारंपरिक बॉलीवूड हिरो नव्हते
नाना पाटेकर यांची प्रतिमा कधीही पारंपरिक हिंदी चित्रपटातील सुपरस्टारसारखी नव्हती. त्यांना महागडे कपडे, बनवलेली सार्वजनिक प्रतिमा किंवा भव्य एंट्रीची गरज भासली नाही.
त्यांचं सर्वात प्रभावी शस्त्र होतं—त्यांचा आवाज.
तो ओळखीचा, धारदार आवाज. ती भेदक नजर. तो संयमित संताप आणि क्षणात भावनांचा होणारा स्फोट.
नाना एखादा संवाद बोलत तेव्हा तो केवळ संवाद वाटत नसे; तो एखादं विधान वाटायचा. हीच त्यांच्या अभिनयाची खरी ताकद होती.
‘क्रांतिवीर’, ‘परिंदा’, ‘प्रहार’, ‘नटसम्राट’, ‘अब तक छप्पन’ किंवा ‘वेलकम’सारख्या अगदी वेगळ्या धाटणीच्या चित्रपटांतही ते पात्रात इतके पूर्णपणे शिरले की पडद्यावर अभिनेता नाही, तर तेच पात्र जिवंत आहे, असा भास व्हायचा.
नाना पाटेकर यांनी अभिनयातून तीव्रता दाखवली नाही; ती तीव्रता त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातच होती.
तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि पद्मश्री यांसारखे सन्मान त्यांच्या कारकिर्दीची नोंद करतात. पण केवळ पुरस्कारांमधून नाना पाटेकर यांचं भारतीय चित्रपटसृष्टीतील स्थान समजून घेता येत नाही.
त्यांच्यात काहीतरी अधिक दुर्मीळ होतं.
अस्सलपणा.
ज्यांच्या बोलण्यात कधीही कृत्रिमपणा नव्हता
संवाद घासूनपुसून मांडले जातात, व्यक्तिमत्त्वं काळजीपूर्वक घडवली जातात आणि सार्वजनिक प्रतिमा जपली जाते, अशा चित्रपटसृष्टीत नाना मात्र शेवटपर्यंत अनपेक्षित आणि अस्सल राहिले.
ते उपरोधिक असू शकत होते. स्पष्टवक्ते असू शकत होते. संतप्त असू शकत होते. कधी तत्त्वचिंतकही वाटत होते.
त्यांचं बोलणं कधी कधी अस्वस्थ करायचं; पण ते क्वचितच कृत्रिम वाटलं.
कदाचित म्हणूनच पडद्याबाहेर ते जेव्हा बोलायचे, तेव्हाही लोक त्यांचं ऐकायचे.
अनेकांच्या मनात असलेल्या, पण मोठ्याने बोलण्याची हिंमत नसलेल्या गोष्टी नाना स्पष्टपणे मांडायचे. त्यांचं वक्तृत्व नेहमी सुखावणारं नव्हतं. त्यांची मतं नेहमी सोयीची नव्हती. त्यांचा उपरोध कधी कधी थेट मनाला भिडायचा.
पण त्या धारदार व्यक्तिमत्त्वामागे एक संवेदनशील मन होतं. चित्रपटसृष्टीच्या झगमगाटापासून ते महाराष्ट्रातील गावांकडे अधिकाधिक वळत गेले आणि तिथे नाना पाटेकर यांची कथा केवळ चित्रपटांपुरती मर्यादित राहिली नाही.
जेव्हा सुपरस्टार शेतकऱ्यांकडे वळला
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या समस्या नानांसाठी केवळ कुणा दुसऱ्याच्या आयुष्यातील प्रश्न राहिले नाहीत.
दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांची परिस्थिती आणि आत्महत्यांच्या बातम्यांनी त्यांना अस्वस्थ केले. त्यानंतर केवळ एखाद्या कार्यक्रमाला उपस्थित राहणे किंवा प्रसिद्धीसाठी मदतीचा धनादेश देणे एवढ्यावर ते थांबले नाहीत.
अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली आणि दुष्काळग्रस्त शेतकरी, जलसंधारण व ग्रामीण विकासासाठी काम केले.
हा नानांचा दुसरा चेहरा होता.
कॅमेऱ्यासमोर उभं राहून हजारो प्रेक्षकांना भारावून टाकणारा कलाकार गावात जाऊन एखाद्या शेतकऱ्याचं दुःखही शांतपणे ऐकू शकत होता.
चित्रपटातून मिळालेली लोकप्रियता स्वतःपुरती न ठेवता ज्यांचा आवाज समाजापर्यंत पोहोचत नाही, त्यांच्यासाठी वापरण्याची त्यांची धडपड होती.
म्हणूनच आज त्यांचं जाणं अधिक वेदनादायक वाटतं.
शेतकरी, दुष्काळ आणि ग्रामीण महाराष्ट्राचे प्रश्न ते ज्या काळात सातत्याने मांडत होते, त्याच काळात त्यांचा आवाज अचानक शांत झाला आहे.
ज्या माणसाने समाजाला वर्षानुवर्षे या दुर्लक्षित लोकांकडे पाहण्यास भाग पाडलं, तोच आज आपल्यात नाही—ही जाणीव मनाला चटका लावून जाते.
नाना पाटेकर : एका नजरेत
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| पूर्ण नाव | विश्वनाथ पाटेकर |
| लोकप्रिय नाव | नाना पाटेकर |
| जन्म | १ जानेवारी १९५१ |
| जन्मस्थळ | मुरुड-जंजिरा, महाराष्ट्र |
| निधन | ८ ऑक्टोबर २०२६, गोवा |
| वय | ७५ वर्षे |
| शिक्षण | सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट, मुंबई |
| क्षेत्र | अभिनेता, दिग्दर्शक, लेखक, निर्माता |
| चित्रपटसृष्टीतील पदार्पण | १९७८ – ‘गमन’ |
| रंगभूमी | मराठी रंगभूमीपासून अभिनयाची सुरुवात |
| दिग्दर्शकीय पदार्पण | ‘प्रहार: द फायनल अटॅक’ (१९९१) |
| प्रमुख भाषा | हिंदी आणि मराठी |
| इतर भाषांतील काम | तमिळ, कन्नड आणि इंग्रजी |
| चित्रपट कारकीर्द | जवळपास पाच दशके |
| सामाजिक कार्य | शेतकरी, दुष्काळग्रस्त भाग, जलसंधारण व ग्रामीण विकासासाठी कार्य |
पुरस्कार आणि प्रमुख कामगिरी
नाना पाटेकर यांची कारकीर्द केवळ व्यावसायिक यशापुरती मर्यादित नव्हती. अभिनयातील वैविध्य, रंगभूमीशी असलेली नाळ आणि सामाजिक बांधिलकी यामुळे त्यांचे स्थान वेगळे राहिले.
- ३ राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार
- ४ फिल्मफेअर पुरस्कार
- ‘नटसम्राट’साठी फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार
- महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार
- २०१३ मध्ये भारत सरकारचा पद्मश्री सन्मान
- ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी: द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’, ‘नटसम्राट’ यांसारख्या गाजलेल्या चित्रपटांमधील संस्मरणीय भूमिका
- ‘प्रहार: द फायनल अटॅक’द्वारे दिग्दर्शनात पदार्पण
- अभिनेता, लेखक आणि दिग्दर्शक म्हणून बहुआयामी योगदान
- मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून शेतकरी आणि ग्रामीण भागासाठी कार्य
- दुष्काळग्रस्त भागातील जलसंधारण आणि ग्रामीण विकासाच्या उपक्रमांना सक्रिय पाठिंबा
नाना पाटेकर यांची खरी ओळख मात्र पुरस्कारांच्या यादीत सामावणारी नाही. जवळपास पाच दशकांच्या कारकिर्दीत त्यांनी व्यावसायिक चित्रपट, समांतर सिनेमा आणि मराठी रंगभूमी यांच्यात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. पडद्यावरील अभिनयाइतकीच त्यांची स्पष्टवक्तेपणा, सामाजिक संवेदनशीलता आणि सामान्य माणसाशी असलेली नाळ त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ओळख बनली.
