प्रत्येक मुंबईकराला गरमागरम वडा, मऊ पाव, तिखट चटणी आणि तळलेली हिरवी मिरची यांची चव चांगलीच परिचित आहे. साधा, पोटभरीचा आणि परवडणारा वडापाव हा मुंबईसाठी केवळ एक खाद्यपदार्थ नाही, तर शहराच्या दैनंदिन जीवनाचा आणि स्ट्रीट फूड संस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
दरवर्षी 23 ऑगस्ट रोजी जागतिक वडापाव दिवस साजरा केला जातो. मुंबईतील या लोकप्रिय खाद्यपदार्थाच्या साध्या सुरुवातीपासून ते भारतातील विविध शहरांमध्ये आणि जगाच्या इतर भागांत पोहोचलेल्या त्याच्या प्रवासाची आठवण करून देण्याचा हा दिवस आहे.
वडापाव म्हणजे नेमके काय?
वडापावमध्ये गरमागरम बटाट्याचा वडा कापलेल्या पावामध्ये ठेवला जातो आणि त्यासोबत विविध चटण्या व तळलेली हिरवी मिरची दिली जाते.
वडा तयार करण्यासाठी उकडलेले बटाटे, विविध मसाले, हिरवी मिरची, मोहरी, लसूण आणि इतर पदार्थ एकत्र केले जातात. त्याचे गोळे बनवून बेसनाच्या पिठात घोळवले जातात आणि कुरकुरीत व सोनेरी होईपर्यंत तळले जातात.
त्यानंतर हा गरम वडा मऊ पावामध्ये ठेवला जातो. आवडीनुसार लसूण चटणी, हिरवी चटणी किंवा इतर तिखट चटण्या त्यासोबत दिल्या जातात.
साधेपणा, पटकन खाता येणे आणि परवडणारी किंमत यामुळे वडापाव मुंबईच्या वेगवान जीवनशैलीसाठी अगदी योग्य ठरला.
वडापावची सुरुवात कुठे झाली?
वडापावच्या आधुनिक स्वरूपाची सुरुवात 1960 च्या दशकाच्या मध्यात मुंबईतील दादर परिसरात झाल्याचे सर्वाधिक मानले जाते.
दादर रेल्वे स्थानकाजवळ खाद्यपदार्थ विकणारे अशोक वैद्य यांना साधारण 1966 मध्ये बटाट्याचा वडा आणि पाव यांचे संयोजन तयार करण्याचे श्रेय मोठ्या प्रमाणावर दिले जाते. त्याच काळात अशाच प्रकारचे खाद्यपदार्थ विकणाऱ्या सुधाकर म्हात्रे यांचाही काही कथांमध्ये उल्लेख आढळतो.
त्यामुळे अशोक वैद्य यांना वडापावचा शोध लावणारे किंवा त्याला लोकप्रिय करणारे व्यक्ती म्हणून मोठ्या प्रमाणावर श्रेय दिले जाते, असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.
कल्पना अगदी साधी होती—गरम बटाट्याचा वडा मऊ पावामध्ये ठेवायचा. यातून प्रवासात किंवा कामाच्या घाईतही पटकन खाता येणारा, स्वस्त आणि पोटभरीचा खाद्यपदार्थ तयार झाला.
वडापाव इतका लोकप्रिय का झाला?
याचे उत्तर मुंबईच्या इतिहासाशी जोडलेले आहे.
1960 आणि 1970 च्या दशकात परळ, वरळी, दादर आणि मध्य मुंबई हे भाग कापड गिरण्यांसाठी प्रसिद्ध होते. दररोज हजारो कामगार या भागातून प्रवास करत असत.
गिरणी कामगार आणि इतर प्रवाशांना पटकन खाता येईल, पोटभरीचा, सहज नेता येईल, परवडणारा आणि सहज उपलब्ध होईल असा खाद्यपदार्थ हवा होता.
वडापाव या सर्व गरजा पूर्ण करत होता. तो सहज कागदात गुंडाळून काही मिनिटांत खाता येत असे. त्यामुळे तो मुंबईतील कामगार, विद्यार्थी आणि प्रवाशांसाठी अत्यंत सोयीचा ठरला.
1970 आणि 1980 च्या दशकात वडापावची लोकप्रियता वेगाने वाढली. छोट्या खाद्यपदार्थांच्या गाड्या आणि स्टॉल्स अनेकांसाठी रोजगाराचे साधन बनले. साधे साहित्य आणि झटपट तयारी यामुळे वडापावचा व्यवसाय छोट्या विक्रेत्यांसाठीही सोयीचा होता.
लवकरच रेल्वे स्थानके, बाजारपेठा, महाविद्यालये, कार्यालयीन परिसर आणि गर्दीच्या रस्त्यांवर वडापावचे स्टॉल दिसू लागले.
23 ऑगस्ट रोजी जागतिक वडापाव दिवस का साजरा केला जातो?
23 ऑगस्ट हा दिवस जागतिक वडापाव दिवस म्हणून लोकप्रियपणे साजरा केला जातो. मात्र, हा दिवस भारत सरकार किंवा कोणत्याही आंतरराष्ट्रीय संस्थेने अधिकृतपणे घोषित केलेला नाही.
उपलब्ध माहितीनुसार, या दिवसाची सुरुवात मुंबईतील वडापाव साखळी Jumboking च्या प्रचारात्मक उपक्रमातून झाली असावी. The Times of India ने 2013 मध्ये Jumboking चे संस्थापक धीरज गुप्ता यांना वडापाव दिनाची सुरुवात करणारे व्यक्ती म्हणून नमूद केले होते. 2007 मध्येही या दिवसाच्या उत्सवाबाबत वृत्तपत्रांमध्ये बातम्या प्रकाशित झाल्या होत्या.
एक लोकप्रिय कथा अशीही आहे की 23 ऑगस्ट रोजीच अशोक वैद्य यांनी दादर येथे बटाट्याचा वडा पावमध्ये ठेवून वडापाव तयार केला. मात्र, या दाव्याला ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.
वडापाव आणि मुंबईची ओळख
वडापाव हा केवळ एक लोकप्रिय खाद्यपदार्थ नसून तो मुंबईच्या ओळखीचा एक भाग आहे. साधा, परवडणारा आणि पटकन खाता येणारा हा पदार्थ समाजातील सर्व स्तरांतील लोक आवडीने खातात. आज चीज आणि शेजवान वडापावसारखे आधुनिक प्रकार संपूर्ण भारतात लोकप्रिय झाले आहेत. तरीही गरमागरम बटाट्याचा वडा, मऊ पाव, तिखट चटणी आणि हिरवी मिरची यांचे पारंपरिक संयोजन आजही अनेक मुंबईकरांचे आवडते आहे. आता हा साधा स्ट्रीट फूड उच्च दर्जाच्या हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंट्समध्येही विविध स्वरूपात दिला जातो. त्यामुळे एका छोट्या स्टॉलपासून सुरू झालेला वडापाव आज एक लोकप्रिय खाद्यसंस्कृतीचा भाग बनला आहे. 23 ऑगस्टचा जागतिक वडापाव दिवस हा केवळ या लोकप्रिय पदार्थाचा उत्सव नसून मुंबईच्या रस्त्यांचा, कष्टकरी लोकांचा, छोट्या खाद्यविक्रेत्यांचा आणि शहराच्या समृद्ध स्ट्रीट फूड संस्कृतीचा उत्सव आहे.
मुंबई आणि ठाण्यातील प्रसिद्ध वडापाव ठिकाणे
मुंबई
- अशोक वडापाव – दादर
- पत्ता: काशिनाथ धुरू मार्ग, दादर पश्चिम, मुंबई – 400028
- वैशिष्ट्य: दादरमधील अत्यंत प्रसिद्ध पारंपरिक वडापाव. कुरकुरीत चुरा आणि तिखट-गोड चटण्यांसाठी ओळखला जातो. Ashok Vada Pav
- आराम वडापाव – फोर्ट / सीएसएमटी
- पत्ता: कॅपिटल सिनेमा बिल्डिंग, 126, डॉ. दादाभाई नौरोजी रोड, फोर्ट, मुंबई – 400001
- वैशिष्ट्य: 70 वर्षांहून अधिक जुनी परंपरा. खास लसूण चटणी, तसेच चीज आणि मिरची वडापावसाठी प्रसिद्ध. Aram Vada Pav
- आनंद वडापाव – विलेपार्ले
- पत्ता: गुलमोहर रोड क्रमांक 1, मिठीबाई कॉलेजसमोर, विलेपार्ले पश्चिम, मुंबई – 400056
- वैशिष्ट्य: मोठ्या आकाराचे वडे आणि चीज, बटर, शेजवान, ग्रिल व मेयोनेझ यांसारख्या विविध प्रकारांसाठी प्रसिद्ध.
- ग्रॅज्युएट वडापाव – भायखळा
- पत्ता: शॉप नं. 4, ग्राउंड फ्लोअर, क्रॉस लेन, एन. एम. जोशी मार्ग, भायखळा, मुंबई
- वैशिष्ट्य: विविध चटण्या आणि आधुनिक प्रकारांसाठी प्रसिद्ध. येथे चीज ग्रिल, शेजवान, तंदुरी आणि इतर फ्युजन वडापाव मिळतात.
- सम्राट वडापाव – विलेपार्ले पूर्व
- पत्ता: नेहरू रोड, पार्लेश्वर, विलेपार्ले पूर्व, मुंबई – 400057
- वैशिष्ट्य: वड्याच्या मिश्रणात नारळाचे तुकडे वापरल्यामुळे याची चव नेहमीच्या वडापावपेक्षा वेगळी आहे.
- लाडू सम्राट – लालबाग, परळ
- पत्ता: शॉप नं. 1, हबीब टेरेस, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, गणेश गल्ली, लालबाग, मुंबई
- वैशिष्ट्य: मोठ्या आकाराचा वडा आणि खास लसूण चटणी. पारंपरिक चवीसाठी प्रसिद्ध.
- भाऊ वडापाव – मुलुंड
- पत्ता: शॉप नं. 1, पाटील भवन, नेताजी सुभाषचंद्र रोड, मुलुंड पश्चिम, मुंबई – 400080
- वैशिष्ट्य: मोठ्या आकाराचा वडापाव आणि खोबऱ्याच्या चटणीसोबत मिळणारी वेगळी चव. Bhau Vada Pav
- सीटीओ वडापाव – फोर्ट
- पत्ता: सेंट्रल टेलिग्राफ ऑफिसच्या बाहेर, महात्मा गांधी रोड, फोर्ट, मुंबई – 400001
- वैशिष्ट्य: गरमागरम वडा आणि साध्या, पारंपरिक मुंबई स्टाइलसाठी प्रसिद्ध. CTO Vada Pav
ठाणे
- गजानन वडापाव – नौपाडा
- पत्ता: छत्रपती संभाजी रोड, नौपाडा, ठाणे पश्चिम
- वैशिष्ट्य: 1978 पासून प्रसिद्ध. खास पिवळी बेसनाची चटणी आणि हिरवा ठेचा ही याची खासियत. Gajanan Vada Pav
- राजमाता वडापाव सेंटर – ठाणे
- पत्ता: श्रीधर बिल्डिंग, राम मारुती रोड, बँक ऑफ बडोदासमोर, घंटाळी, ठाणे पश्चिम – 400602
- वैशिष्ट्य: पारंपरिक ठाणेकरांच्या आवडीचे ठिकाण. वडापावसोबत चटणी आणि इतर महाराष्ट्रीय स्नॅक्ससाठी प्रसिद्ध.
- कुंज विहार – ठाणे स्टेशन
- पत्ता: प्रभवती भवन, ठाणे स्टेशन रोड, अशोक टॉकीजसमोर, जांबळी नाका, ठाणे पश्चिम – 400601
- वैशिष्ट्य: ठाण्यातील जुने आणि प्रसिद्ध खाद्यगृह. वडापावसोबत लस्सीसाठीही प्रसिद्ध असून येथे स्वतःचे पाव तयार करण्याची परंपरा आहे.
- श्री दुर्गा स्नॅक्स – ठाणे
- पत्ता: गोखले रोड आणि राम मारुती रोडचा परिसर, ठाणे
- वैशिष्ट्य: वड्यावरील कुरकुरीत बेसनाचे तुकडे आणि तिखट लसूण चटणी यासाठी प्रसिद्ध
