डॉ. मधुबाला जोशी–चिंचाळकर, ज्यांना “इंडियाज पोलर वूमन” म्हणून ओळखले जाते, या मुंबईतील एक उल्लेखनीय वैद्यकीय तज्ज्ञ आणि संशोधन मोहिमेत सहभागी झालेल्या धाडसी व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. त्यांनी भारताच्या अंटार्क्टिका वैज्ञानिक मोहिमेत सहभागी होऊन देशाचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांच्या बद्दल उल्लेख करण्याचे कारण म्हणजे मोहिमेच्या अनेक वर्षांनंतरही, त्या अजूनही त्यांच्या व्यवसायात आणि अंटार्क्टिकाबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यात सक्रिय आहे.
२०१६ मध्ये वयाच्या ५७ व्या वर्षी, त्या ३६व्या भारतीय अंटार्क्टिका वैज्ञानिक मोहिमेत (Indian Scientific Expedition to Antarctica) टीम डॉक्टर म्हणून सहभागी झाल्या आणि त्या त्या मोहिमेतील एकमेव महिला सदस्य होत्या. अंटार्क्टिकामध्ये हिवाळा घालवणाऱ्या काही मोजक्या भारतीय महिलांपैकी त्या एक आहेत. त्यांचा हा प्रवास धैर्य, विज्ञानावरील समर्पण आणि अत्यंत कठीण वैज्ञानिक संशोधन क्षेत्रात भारतीय महिलांची वाढती भूमिका दर्शवतो.
त्या पूर्व अंटार्क्टिकामधील भारताच्या ‘मैत्री’ संशोधन केंद्रात अनेक महिने राहिल्या. मोहिमेतील सर्व सदस्यांसाठी त्या मुख्य वैद्यकीय अधिकारी म्हणून कार्यरत होत्या.
अंटार्क्टिका मोहिमेतील भूमिका
अंटार्क्टिका मोहिमा अत्यंत कठीण आणि आव्हानात्मक असतात. हिवाळ्यात हा खंड अनेक महिने पूर्णपणे अलिप्त राहतो. त्या काळात तापमान अनेकदा –४०°C पेक्षा खाली जाते, वारंवार हिमवादळे (Blizzard) येतात आणि दीर्घ काळ अंधार (ध्रुवी रात्र साधारण २ महिने अंधार) असतो. अशा परिस्थितीत खंडात ये-जा करणे जवळजवळ अशक्य होते.
मोहिमेतील वैद्यकीय अधिकारी म्हणून डॉ. चिंचाळकर यांची प्रमुख जबाबदाऱ्या पुढीलप्रमाणे होत्या:
- मोहिमेतील सदस्यांना वैद्यकीय सेवा आणि आपत्कालीन उपचार देणे
- दीर्घकाळ एकांतात राहणाऱ्या वैज्ञानिकांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याचे निरीक्षण करणे
- तातडीने बाहेर हलवणे शक्य नसलेल्या परिस्थितीत वैद्यकीय आपत्कालीन घटनांचे व्यवस्थापन करणे
- हवामान, भूशास्त्र, वातावरणीय विज्ञान आणि ध्रुवीय पर्यावरण यांवरील संशोधन सुरक्षितपणे पार पडावे यासाठी टीमला सहाय्य करणे
अशा दुर्गम आणि अत्यंत कठीण परिस्थितीत प्रशिक्षित वैद्यकीय तज्ज्ञाची उपस्थिती मोहिमेच्या सुरक्षिततेसाठी आणि वैज्ञानिक कामकाजासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते.
त्यांच्या कार्याचे महत्त्व
डॉ. मधुबाला चिंचाळकर यांचे अंटार्क्टिका मिशन अनेक कारणांमुळे विशेष महत्त्वाचे आहे:
१. लिंगभेदाच्या मर्यादा ओलांडणे
त्या अंटार्क्टिकामध्ये हिवाळा घालवणाऱ्या काही मोजक्या भारतीय महिलांपैकी एक असून त्यांच्या मोहिमेत त्या एकमेव महिला सदस्य होत्या.
२. भारताच्या ध्रुवीय संशोधनाला योगदान
त्यांच्या वैद्यकीय कौशल्यामुळे अंटार्क्टिकामध्ये संशोधन करणाऱ्या वैज्ञानिकांची सुरक्षितता आणि आरोग्य सुनिश्चित झाले.
३. हवामान बदलाबाबत जागरूकता निर्माण
त्यांनी विविध व्याख्यानांद्वारे आणि त्यांच्या माहितीपटाद्वारे “…And the Skua Returned Early” अंटार्क्टिकातील पर्यावरण आणि हवामान बदलाबाबत जनजागृती केली.
४. भविष्यातील संशोधकांसाठी प्रेरणा
त्यांची कथा दाखवते की जिज्ञासा, धैर्य आणि चिकाटी यांच्या जोरावर सामान्य पार्श्वभूमीतून आलेली व्यक्तीही असामान्य वैज्ञानिक प्रवास करू शकते.
माहितीपट आणि आंतरराष्ट्रीय मान्यता
अंटार्क्टिकामधील त्यांच्या अनुभवांवर आधारित त्यांनी “…And the Skua Returned Early” हा माहितीपट तयार केला आहे. या माहितीपट अंटार्क्टिकातील जीवन, भारतीय वैज्ञानिक मोहीम आणि हवामान बदलाचे वास्तव यांचे चित्रण केले आहे.
हा माहितीपट अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये प्रदर्शित झाला असून त्यापैकी काही महत्त्वाचे महोत्सव पुढीलप्रमाणे आहेत:
- Global Indian Film Festival
- Istanbul Film Awards (Turkey)
- FESTPRO Film Festival (Russia)
- Filmfare International Festival of India 2023
- तसेच इतर अनेक राष्ट्रीय वआंतरराष्ट्रीय महोत्सव
व्यावसायिक पार्श्वभूमी आणि जनजागृती
डॉ. मधुबाला जोशी–चिंचाळकर या मुंबईतील अनुभवी वैद्यकीय तज्ज्ञ आहेत. त्यांनी सेठ GS मेडिकल कॉलेज आणि KEM रुग्णालय येथून M.D. (Anaesthesia) पदवी प्राप्त केली. त्यांनी राज्य शासनाच्या रुग्णालयात ३२ वर्षे Consulting Anaestheologist म्हणून सेवा दिली.
वैद्यकीय क्षेत्राबरोबरच त्यांनी Applied Psychology मध्ये पदवीही घेतली असून गेल्या १५ वर्षांपासून शाळांमध्ये निरीक्षण आणि उपचार सल्लागार म्हणून विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करत आहेत. त्या इंडियन मेडिकल असोसिएशन च्या मानद सचिव म्हणूनही कार्यरत राहिल्या आहेत.
अंटार्क्टिकातून परतल्यानंतर त्यांनी अंटार्क्टिकाचे पर्यावरण, भारतीय वैज्ञानिक मोहीम आणि हवामान बदल याबाबत शैक्षणिक व्याख्याने, लाइव्ह चर्चासत्रे, माहितीपट आणि लेखांद्वारे व्यापक जनजागृती केली. त्यांनी मराठी बालमासिक ‘वयम्’ मध्ये अंटार्क्टिका आणि हवामान बदलावर आधारित लेखमालाही लिहिली आहे.
तसेच राष्ट्रीय ध्रुवीय आणि महासागर संशोधन केंद्र (NCPOR) या संस्थेकडून आगामी अंटार्क्टिका मोहिमेसाठी जाणाऱ्या सदस्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी त्यांना निमंत्रित करण्यात आले आहे.
आजही डॉ. मधुबाला चिंचाळकर आपल्या अनुभवांद्वारे विद्यार्थ्यांना, संशोधकांना आणि पर्यावरणप्रेमींना प्रेरित करत असून पर्यावरण संवर्धन आणि हवामान बदलाबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी सतत कार्यरत आहेत.
