दक्षिण मुंबईतील ऐतिहासिक फोर्ट परिसराच्या आकाशरेषेवर उठून दिसणारा राजाबाई टॉवर हा शहरातील सर्वात देखणा आणि प्रशंसित वास्तुशिल्पीय स्मारकांपैकी एक मानला जातो. १९व्या शतकात बांधलेला हा टॉवर, तत्कालीन युनिव्हर्सिटी ऑफ बॉम्बे (आजची मुंबई विद्यापीठ) परिसरात उभारण्यात आला. हा केवळ घड्याळाचा मनोरा नसून, परोपकार, मातृभक्ती आणि गोथिक रिव्हायव्हल वास्तुशैलीच्या भव्यतेचे प्रतीक आहे — ज्याने मुंबईच्या व्हिक्टोरियन आकाशरेषेला आकार दिला.
टॉवरची पायाभरणी १ मार्च १८६९ रोजी करण्यात आली आणि बांधकाम नोव्हेंबर १८७८ मध्ये पूर्ण झाले. आजही हा मनोरा ओव्हल मैदान परिसराच्या दृश्य ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे, जिथे व्हिक्टोरियन गोथिक आणि आर्ट डेको वास्तू एकत्रितपणे दुर्मीळ सौंदर्य निर्माण करतात.
Premchand Roychand: The Visionary Philanthropist
प्रेमचंद रायचंद (औपनिवेशिक नोंदींमध्ये Premchund Roychund) हे १९व्या शतकातील बॉम्बेतील अग्रगण्य भारतीय उद्योजक आणि वित्ततज्ज्ञ होते. जैन धर्मीय असलेल्या रायचंद यांनी १८६० च्या दशकातील कापूस तेजी (Cotton Boom) काळात प्रचंड संपत्ती मिळवली. अमेरिकन गृहयुद्धामुळे जागतिक कापूस व्यापारात झालेल्या उलथापालथीमुळे बॉम्बेतील व्यापाऱ्यांना मोठी संधी मिळाली आणि रायचंद त्यात अग्रस्थानी राहिले.
व्यावसायिक यशाबरोबरच रायचंद यांची ओळख त्यांच्या उदार परोपकारासाठीही होती. १८६४ मध्ये त्यांनी मुंबई विद्यापीठासाठी ग्रंथालय उभारण्यासाठी मोठी देणगी दिली. शिक्षण आणि सार्वजनिक संस्थांबद्दल असलेली त्यांची बांधिलकी यामुळे अधोरेखित होते.
याच वर्षात त्यांनी आणखी एक अत्यंत वैयक्तिक आणि ऐतिहासिक निर्णय घेतला.
Far View of Rajabai Tower along with High Court and Churchgate station on the left around 1890.
प्रेमचंद रायचंद आणि माता राजाबाई : वेळेची अर्पणभावना
माता राजाबाई यांच्यावरील प्रेम आणि आदरातून प्रेरित होऊन रायचंद यांनी विद्यापीठ ग्रंथालयाला जोडलेल्या घड्याळ टॉवरसाठी देणगी देण्याचा प्रस्ताव मांडला. त्यांच्या पत्रातील शब्द आजही इतिहासात जपले गेले आहेत:
“Sir, I have the honour to request that Government will do me the favour to offer to the University of Bombay, in the name of my good mother Rajabai, two lakhs of rupees for the erection of a Tower to contain a large clock and a set of joy-bells. If there be no architectural objections, I should like the tower to be in connection with the University Library.”
त्या काळात अत्यंत मोठी मानली जाणारी दोन लाख रुपयांची देणगी स्वीकारण्यात आली आणि टॉवर उभारण्यात आला. मातृस्मरणार्थ या मनोऱ्याला राजाबाई टॉवर असे नाव देण्यात आले.
लोकप्रिय कथांनुसार, राजाबाई या दृष्टिहीन व अत्यंत धार्मिक होत्या आणि टॉवरच्या घंटानादावरून वेळेचा अंदाज घेत असत. ही कथा अनेक लेखनांत आढळते; तथापि, विद्यापीठाच्या मूळ अभिलेखांत याचा स्पष्ट उल्लेख सापडत नाही.
सर जॉर्ज गिल्बर्ट स्कॉट : अद्वितीय वास्तुशिल्पकार
राजाबाई टॉवरचे आराखडे तयार करण्याची जबाबदारी ब्रिटनमधील प्रख्यात वास्तुशिल्पकार सर जॉर्ज गिल्बर्ट स्कॉट यांच्याकडे सोपवण्यात आली. गोथिक रिव्हायव्हल चळवळीतील अग्रणी मानले जाणारे स्कॉट यांनी भारताला कधीही भेट दिली नाही; तरीही त्यांच्या आराखड्यांत स्थानिक हवामानाचा अत्यंत सूक्ष्म विचार दिसून येतो.
स्कॉट यांनी निओ-गोथिक शैलीत कन्वोकेशन हॉल, ग्रंथालय आणि राजाबाई टॉवर यांची रचना केली. त्यांच्या डिझाइनची वैशिष्ट्ये:
- समुद्रकिनाऱ्यावरील थंड वाऱ्याचा लाभ घेणारी नैसर्गिक वायुवीजन व्यवस्था
- मुसळधार पावसापासून संरक्षण करणाऱ्या कमानीदार व्हरांड्या
- उष्णकटिबंधीय हवामानासाठी संरचनात्मक अनुकूलता
बॉम्बेमध्ये स्कॉट यांच्या आराखड्यांची अंमलबजावणी खालील तज्ञांनी केली:
- ले. कर्नल जे. ए. फुलर – सुपरिंटेंडिंग इंजिनियर
- रावबहादूर मुकुंद रामचंद्र – सहाय्यक अभियंता
- नागू सयाजी – ठेकेदार
- मेसर्स पॅरिस आणि मोलेसी – सहाय्यक वास्तुशिल्पकार
राजाबाई टॉवरचे वास्तुशिल्पीय वैभवr
कुर्ला येथील फिकट पिवळ्या दगडात उभारलेला हा टॉवर व्हिक्टोरियन कारागिरीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. उंच, सडसडीत रेषा, टोकदार कमानी, नाजूक कोरीव काम आणि रंगीत काच यांमुळे गोथिक रिव्हायव्हल शैलीचे सौंदर्य प्रकट होते.
आज, राजाबाई टॉवर हा मुंबईच्या UNESCO-मान्य व्हिक्टोरियन गोथिक वारसा समूहाचा अभिमानास्पद भाग आहे.
Construction around 1873
ठळक वैशिष्ट्ये:
- स्थान: मुंबई विद्यापीठ, फोर्ट कॅम्पस, दक्षिण मुंबई
- बांधकाम कालावधी: १८६९ – नोव्हेंबर १८७८
- देणगीदार: प्रेमचंद रायचंद – जैन उद्योजक व स्टॉकब्रोकर
- ऐतिहासिक देणगी: ग्रंथालयासाठी ₹२,००,००० आणि टॉवरसाठी ₹२,००,००० (१८६४)
- समर्पित: माता राजाबाई
- वास्तुशिल्पकार: सर जॉर्ज गिल्बर्ट स्कॉट
- शैली: निओ-गोथिक / व्हिक्टोरियन गोथिक
- डिझाइन वैशिष्ट्ये: हवामानानुसार वायुवीजन व पावसापासून संरक्षण
- कार्य: घड्याळ टॉवर व घंटानाद
- वारसा दर्जा: UNESCO मान्य वारसा क्षेत्राचा भाग
पहा: The man who keeps Mumbai’s iconic 146-year-old clock ticking | BBC News India:
