महादेव गोविंद रानडे यांच्या पत्नी रमाबाई रानडे या भारतातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील अग्रणी व्यक्तिमत्त्व होत. त्यांचा जन्म २५ जानेवारी १८६३ रोजी सांगली जिल्ह्यातील देवराष्ट्रे या छोट्या गावात कुर्लेकर कुटुंबात झाला. १८९३ ते १९०१ या काळात त्यांच्या सामाजिक कार्यामुळे त्या विशेष प्रसिद्ध झाल्या.
रमाबाई रानडे यांची कार्ये:
- स्त्रियांच्या हक्कांसाठी लढणाऱ्या अग्रणी कार्यकर्त्या; आधुनिक महिला चळवळीच्या पायोनिअर.
- स्त्रियांचे शिक्षण, कायदेशीर हक्क, समान दर्जा आणि सर्वसाधारण जागृतीसाठी दीर्घकाळ कार्य.
- बालविवाह प्रथेविरुद्ध ठाम भूमिका.
- मुंबई व पुणे येथे ‘सेवा सदन’ या स्त्रीसंस्थेची स्थापना.
- स्त्रियांना स्वावलंबी व आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यावर भर.
मुंबईतील कार्य:
- स्त्रियांच्या सामाजिक व बौद्धिक विकासासाठी उपक्रम राबवले.
- प्रार्थना समाजासाठी कार्य.
- ‘आर्य महिला समाज’ची शाखा स्थापन.
- ‘हिंदू लेडीज सोशल अँड लिटरेरी क्लब’ची स्थापना.
- स्त्रियांना भाषा, सामान्य ज्ञान, शिवणकाम व हस्तकला प्रशिक्षणासाठी वर्ग सुरू.
सेवा सदन:
१९१५ साली रमाबाई रानडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली पुणे सेवा सदनची सोसायटी म्हणून नोंदणी झाली. जुन्या शैक्षणिक विभागांचा विस्तार करण्यात आला आणि नवीन विभाग सुरू करण्यात आले. संस्थेत महिला प्रशिक्षण महाविद्यालय व तीन वसतिगृहे उभारण्यात आली; त्यापैकी एक वैद्यकीय विद्यार्थिनींसाठी आणि दुसरे प्रशिक्षणार्थी परिचारिकांसाठी होते.
१९२४ साली रमाबाई रानडे यांचे निधन झाले, तेव्हा पुणे सेवा सदनमध्ये विविध विभागांत एक हजाराहून अधिक स्त्रियांना प्रशिक्षण दिले जात होते.
१९०८ साली पारशी समाजसुधारक बी. एम. मलबारी आणि दयाराम गिडुमल यांनी स्त्रियांसाठी निवासस्थान व भारतीय स्त्रियांना परिचारिका म्हणून प्रशिक्षण देण्याची कल्पना मांडली. या उपक्रमासाठी त्यांनी रमाबाई रानडे यांचे मार्गदर्शन घेतले आणि त्यामुळे मुंबई सेवा सदनची स्थापना झाली.
रमाबाई रानडे यांची पार्श्वभूमी:
त्यांचा विवाह अवघ्या ११ व्या वर्षी झाला. त्या काळात मुलींनी वाचन-लेखन करणे पाप मानले जात असल्याने त्या निरक्षर होत्या. न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्या प्रोत्साहनामुळे त्यांना शिक्षण घेता आले. त्यांनी रमाबाईंना आदर्श स्त्री बनवण्यासाठी स्वतःचा वेळ दिला, जेणेकरून त्या सामाजिक व शैक्षणिक सुधारणांत सक्रिय सहभागी होऊ शकतील. परिणामी, रमाबाई रानडे यांनी संपूर्ण आयुष्य स्त्रियांना स्वावलंबी व आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी वाहिले.
त्या इंग्रजी व मराठी या दोन्ही भाषांमध्ये प्रभावी वक्त्या बनल्या. त्यांची भाषणे साधी, स्पष्ट आणि हृदयस्पर्शी असत.
१९०१ साली न्यायमूर्ती रानडे यांच्या निधनानंतर, वयाच्या अठ्ठेतीसाव्या वर्षी रमाबाई रानडे यांनी मुंबई सोडून पुण्यात स्थलांतर केले. फुले मार्केटजवळील जुन्या वाड्यात काही काळ एकांतात राहिल्यानंतर त्यांनी पुण्यात ‘सेवा सदन’ची स्थापना करून गरजू व पीडित स्त्रियांच्या उन्नतीसाठी कार्य सुरू केले.